• https://www.facebook.com/ElbistanliBiyografi/

MAKALELER


Elbistan Coğrafyası    30.03.2016

ELBİSTAN COĞRAFYASI


1- KONUMU


Elbistan, iktisadi ve coğrafi bakımdan ülkemizin önemli şehirlerden biri durumundadır. Şardağı’nın Doğu ve Kuzeydoğu eteklerinden ovaya doğru yayılan geniş bir yerleşim alanı oluşturmuştur.
 
Elbistan Haritası                                 
 
Elbistan toprakları, 38o 13.2' enlem ve 37o 12' boylamda; Anadolu Yarımadası'nın doğusunda, Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Akdeniz Bölgesi’nin kesişme noktasında (Yukarı Fırat Havzası’nda) yer almaktadır.

Kuzey’inde Malatya, Güney’inde Kahramanmaraş, Doğu’sunda Adıyaman ve Batı’sında Kayseri illeri ile komşu olup, Kahramanmaraş ilinin Kuzeydoğusu’nda ve il merkezine 162 km mesafe ile en uzak ilçesidir.

Elbistan nüfus ve toprak bakımından yörenin en büyük ilçesi olup, Kuzey’inde Darende ve Gürün, Doğu’sunda Akçadağ, Doğanşehir, Batı’sında Afşin ile Göksun, Güney’inde Ekinözü ve Kuzeydoğu’sunda Nurhak ilçeleri bulunmaktadır.

Elbistan Ovası’nın yükseltisi 1050 ile 1150 metre arasındadır. Düzlük ve yer yer alçak tepelerden oluşan ova elips biçimindedir. Doğu-Batı istikametine uzunluğu 50 km. Kuzey-Güney doğrultusunda eni ise en çok 20 kilometredir.

Çukurova, Konya ve Harran Ovası’ndan sonra 2.547 km2’lik yüz ölçümüyle ülkemizin dördüncü büyük ovasıdır. Yine Doğu’sunda Til Ovası, Şardağı’nın Güneyinde İğde Ovası, Batı’da Afşin Ovası yer almaktadır.

 
2- YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ (TOPOĞRAFİK YAPI)
 
a) Dağları ve platoları:
 
Şardağı
 
Elbistan Ovası, Eosen Flişleri, Kretase tabakaları ve Serpantin kütlelerinden meydana gelmiş Kristalin kalkerleri ve mermerlerden oluşmuş dağlarla çevrilidir. Bu dağlar Güneydoğu Toroslar’ın uzantılarıdır. Elbistan Ovası’nı, Binboğa Dağları (2.935 m), Poleozoik kalkerlerin Kristalen Şistler ve Bazik volkanik kayalardan oluşan Berit dağı (3.054 m), Nurhak Dağı (3.081 m), Hizanlı dağı (2.256 m), Kızıl dağı (1.770 m), ayrıca yayla özelliğine sahip Kar dağı (2.562 m) kuşatır. Nurhak Dağı bölgenin en yüksek dağıdır. Torosların bir uzantısı olan Şardağı 2.200 m’ dir.

Elbistan çöküntü alanını kuzeyden ve doğudan sınırlayan dağların yüksek kesimleriyle ova arasında, çeşitli yükselti basamaklarına sıralanmış platolar vardır. 1500–2000 metre arasında yer alan bu platolar Ceyhan Vadisi aracılığıyla Akdeniz İklimi’nin etkilerini taşır.

Elbistan’ın kuzeyinde Kızılseher Dağları yer alır. Bu dağların devamı olan Tahtalı Dağları ise 2000 metre yüksekliktedir. Elbistan’ın ve ovasının en kuzeyinde bölgenin önemli bir platosu olan Sultan Korusu, Güneydoğusunda ise Yılanovası Platosu da yer alır.

Şekil 1. Elbistan’ın jeolojik ve jeomorfolojik yapısı
 
 
 
Şekil 2. Elbistan’ın jeolojik ve jeomorfolojik yapısı (başka bir görüntü)
 
b) Akarsuları

Ceyhan Nehri
 
Elbistan’ın 3 km Güneyindeki Pınarbaşı’ndan doğan ve şehrin ortasından geçen Ceyhan ırmağı bir can damarı gibidir. Elbistan içme suyunu da buradan alır. Akdeniz Bölgesi’nin büyük akarsularından olup uzunluğu 509 km’dir. Çukurova’da geniş bir delta oluşturarak Akdeniz’de İskenderun Körfezi’ne dökülür. Önemli sayılan kolları; Söğütlü, Hurman, Göksun, Mağara Gözü ve Aksu çaylarıdır. Bunlardan Söğütlü çayının yeri bir başkadır, zira ovanın çok büyük bölümü bu çayla sulanmaktadır; ancak yaz aylarında suyu zaman zaman çekilmektedir.

Ceyhan, Pınarbaşı kaynağından 5–7 m3/s debi ile akmaktadır. Ceyhan Nehri kasım ve aralık aylarında sonbahar yağmurlarının etkisiyle geçici olarak kabarır. Bu aylardaki debisi 50 m3/sn’den 380 m3/sn’ye yükselir. Ocak ayında azaldıktan sonra şubat ayında tekrar yükselir. Ortalama yıllık akış miktarı 7.18 m3’tür. İlkbahar mevsiminde yağmur halindeki yağışlar ve karların erimesiyle tekrar kabarır. Mayıs’tan itibaren azalmaya başlar. Ceyhan Havzası boyunca aynı zamanda topografyasının çok değişken olması nedeniyle erozyona açık ve aktif erozyon bölgesidir (Ulun, 2001). Ceyhan Nehri’nin il çıkışı su kaynağı potansiyeli 863 hm3/yıl, il sınırları içerisinde su yüzeyi açısından kapladığı alan 1.688 ha’dır (Anon, 2006a).

Ceyhan Nehri, yine kaynağını Nurhak Dağları'ndan alan Söğütlü Çayı ile şehrin çıkış yeri olan Battal Köprü’sünün hemen altında Sutaçı denilen yerde birleşir. Ceyhan nehri güneybatıya doğru giderken Afşin ve Sivas sınırından gelen Hurman çayını da alarak Göksun ilçesi ve Kahramanmaraş istikametine doğru dar ve dik boğazlardan geçerek akışını güneye doğru sürdürür. Akarsu hızı ve debisi dikkate alındığında, birçok kısmı rafting gibi akarsu sporları için elverişlidir.

Ceyhan Nehri. Elbistan’ın Saraykent semti önündeyken (A. Bilgin, 2005)
 
Elbistan Ovası, yeraltı suları bakımından da zengindir kömür madeni aranması sırasında yapılan sondajlarla, büyük bir yeraltı suyunun Nurhak Dağı’ndan Elbistan istikametine doğru, takriben 160 metre derinlikte aktığı tespit edilmiştir. Ayrıca yine aynı zamandaki sondaj çalışmalarında, bölgenin kuzeyinden ikinci bir yeraltı suyunun Ceyhan yatağı ile ters istikamet oluşturarak aktığı anlaşılmıştır.

Su potansiyeli bakımından Ceyhan Nehri ana kol olarak Kahramanmaraş ili ve çevresine oldukça zenginlik katmaktadır. Ceyhan nehri ve Aksu çayı üzerinde kurulan barajlar, tarımsal sulamanın yanı sıra, taşkın koruma ve elektrik enerjisi üretimine de katkıda bulunmaktadır. Ayrıca sulama, enerji üretimi, içme suyu sağlama ve taşkından koruma amaçlarından biri veya birkaçına hizmet edecek 20’den fazla baraj projesi, gölet ve yerüstü sulama projelerinin kimi bitmiş, kimi yapım ve planlama aşamasındadır (Ucan, 2001, Anon, 2006b). İl sınırları içerisinde Ceyhan Nehrinin kolları ve uzunlukları Tablo 1’de verilmiştir.
 
Tablo 1. Ceyhan Nehrine Bağlı Akarsuların Uzunlukları ile Çıktığı ve Döküldüğü Yerler.

Kaynağın Adı

Uzunluk (km)

Debisi

(m3/s)

Çıktığı Yer

Döküldüğü Yer

Ceyhan Nehri

190

82.89

Elbistan, Pınarbaşı

Akdeniz

Söğütlü Çayı

58

3.89

Elbistan Topkıran Mevkii

Ceyhan Nehri

Nergele Çayı

29

2.38

Elbistan Aşağı İçme

Ceyhan Nehri

Sarsap çayı

35

0.27

Elbistan Ovacık

Ceyhan Nehri

Hurman Çayı

74

10.30

Afşin Karakız Köyü

Ceyhan Nehri

Aksu Nehri

115

31.40

Ç. Cerit, Küçükcerit

Ceyhan Nehri

Erkenez Çayı

45

1.71

Merkez Küçüknacar Köyü

Aksu Nehri

Deliçay

30

-

Merkez Dönüklü Köyü

Menzelet Barajı

Fırnız Deresi

27

4.50

Merkez Çukurhisar köyü

Menzelet Barajı

Bertiz Çayı

34

2.29

Merkez Ağabeyli Köyü

Deliçay

Orçan Çayı

15

-

Türkoğlu, Hopuru Doluca

Ceyhan Nehri

Göksun Çayı

60

12.28

Göksun Mehmetbey Köyü

Ceyhan Nehri

Körsulu Çayı

65

4.65

Andırın Geben Ovası

Ceyhan Nehri

Kısık Deresi

23

3.67

Merkez Beşenli Köyü

Aksu Nehri

Zeytin Suyu

31

1.88

Berit Dağı etekleri

Menzelet Barajı

Tekir Deresi

44

4.58

Merkez Tekir Köyü

Menzelet Barajı

Toplam

875

 

 

 


Ceyhan Nehri üzerinde kurulu barajlar ve hidroelektrik santralleri
 
Ceyhan vadisi barajlar için son derece elverişli olması nedeniyle üzerinde birçok baraj kurulmuştur. Nehir üzerine Menzelet, Aslantaş, Sır ve Berke Hidroelektrik Santralleri yer almaktadır. Kartalkaya barajı ise Ceyhan’ın kollarından Aksu çayı üzerinde kurulmuştur. Narlı ve Kahramanmaraş ovalarında 22.810 ha’lık alan sulanmaktadır. Ayrıca Ceyhan havzasında Suçatı ve Süleymanlı, Kargılık barajlarında düşük kapasiteli elektrik üretimi yapılmakta olup, Çataloluk, Karasu-HES, Karapur-HES, Fırnıs, Kayran, Kandil Grubu gibi büyük yada küçük çaplı baraj ve göletler proje veya inşa halindedir (Anon, 2008a).
 
Kurulu Barajlar
 
Menzelet Barajı: Menzelet barajı ve HES, Kahramanmaraş’ın 26 km kuzey batısında Ceyhan nehri üzerinde kurulmuş ve 1993 yılında elektrik üretimi ve sulama amacıyla işletmeye açılmıştır. Gövde hacmi 8.70 hm3 olup 42 km2’lik bir göl alanı oluşturur. 124 MW güce sahip barajda, yıllık ortalama 515 GWh elektrik enerjisi üretimi yapılabilmektedir.
 
Sır Barajı: Ceyhan Nehri üzerinde inşa edilen Sır Barajı, 283 MW güce sahip olup yılda 725 GWh enerji üretmektedir. 48 km2’lik göl alanına sahip Sır Barajı ve HES tesisleri Çukurova Elektrik A.Ş. tarafından 1991 yılından itibaren işletilmektedir.
 
Aslantaş Barajı: Yine 1984 yılında yeri Osmaniye olan Aslantaş barajı Ceyhan nehri üzerinde kurulmuştur. Enerji üretimi amaçlı olup 138 MW güce sahip ve yıllık ortalama 569 GWh elektrik enerjisi üretimi yapılmaktadır.
 
Berke Barajı: Çukurova A.Ş. tarafından 2002 yılında inşaatı tamamlanan Berke Barajı Adana Düziçi mevkiinde Ceyhan nehri üzerinde kurulmuştur. 510 MW kuruluş gücüne sahip olup yıllık ortalama enerji üretimi 1668 GWh’dır.
 
Kılavuzlu-HES: Kahramanmaraş ilinin 18 km kuzeybatısında Ceyhan Nehri üzerine inşa edilmiştir. 1994 yılında inşaatına başlanan baraj, 2006 yılında işletmeye açılmıştır. 2.88 km2’lik bir göl alanına sahiptir. Kılavuzlu-HES 57.2 MW kuruluş gücünde olup 100 GWh ortalama enerji üretimi yapılabilmektedir. Ayrıca 96.963 hektarlık tarım arazisinin sulanması planlanmıştır. Normal su kotunda göl alanı 2.88 km2’dir.
 
İnşaatı devam eden barajlar
 
Adatepe Barajı: Göksun ilçesinin 20 km kuzeydoğusunda Ceyhan’ın kollarından Göksun Çayı üzerinde 1995 yılında yapımına başlanmış olup baraj ve sulama tesisleri tamamlandığında Afşin ve Elbistan ovalarında 44.030 ha alanın sulanması hedeflenmektedir. Normal su kotunda göl alanı ise 18.6 km2’dir.
 
Ayvalı Barajı: Kahramanmaraş’ın 23 km kuzeyinde Erkenez Çayı üzerinde kurulmuş olan Ayvalı barajının yapımına 1993 yılında başlanmış ve 2005 yılında baraj inşaatı tamamlanarak su tutulmaya başlanmıştır. Proje inşaatı halen devam etmekte olan Ayvalı barajından içme suyu temini ile 1.680 ha alanın sulama işlemi gerçekleştirilecektir.
 
Karakuz Barajı: Afşin ilçesine 37 km mesafede Ceyhan Nehir’nin kollarından Hurman Çayı üzerine inşa edilecek olan Karakuz Barajı ile Afşin-Elbistan ovalarında 13.876 ha arazi sulanması planlanmakta olup proje çalışmaları devam etmektedir.
 
Kandil Grubu ve HES: Ayrıca Elbistan’da 20 km güney batısında Ceyhan Nehri üzerinde Kandil Grubu tarafından inşa edilecek olan Dağdere, Kandil, Sarıgüzel ve Hacınınoğlu barajlarının master planları bitmiş olup proje hayata geçirilmesi ile 294 MW kuruluş gücüne sahip ortalama 1120 GWh enerji üretimi yapılacaktır (Anon, 2008a).
 
Göletler:
 
İncecik Göleti: Elbistan’ın İncecik köyündedir. DSİ tarafından 1996 yılında tamamlanarak köy tüzel kişiliğine teslim edilmiştir. 52 ha alanın sulama işlemi amacıyla kullanılmaktadır.
 
Sarsap Göleti: Üçpınar deresi üzerinde kurulmuştur. 557 ha’lık alanın sulanması sağlanacaktır.
 
Büyükyapalak Göleti: Büyükyapalak’ta kurulan bu gölet ile 1.586 ha’lık tarım arazisinin sulanması planlanmaktadır.
 
Elbistan’ın tek doğal gölü Izgın Gölüdür. 0.01 km2’lik bir alana sahip olduğu belirtilmektedir (Anon, 2006b).

Ceyhan Nehri, kültür balıkçılığı için de uygun bir havzayı oluşturmaktadır. Özellikle barajların kurulmasından sonra balıkçılık da gelişmiş, Menzelet, Sır ve Aslantaş baraj göllerinde ticari anlamda balık avcılığı yapılır hale gelmiştir (Alp ve ark., 2003).


3- JEOLOJİK YAPI VE TOPRAK
 
Dördüncü jeolojik zamanda akarsuların etkisiyle ovalar üzerinde biriktirdiği alüvyon oluşumu görülmektedir. Afşin ve Elbistan ovaları yaklaşık 100 m kalınlığında alüvyon tabakası ile kaplanarak oluşmuştur. Ova dışında kalan yükseltiler değişik yaşlı kireç taşı oluşumlarından ibarettir. Elbistan çevresindeki birim şist ve mermerlerden oluşmaktadır.

Üçüncü jeolojik dönemde Elbistan ovasında, çökmeler sonucu çukurlar meydana gelmiş; bu çukur alanlar da suların birikmesi sonucu göllerle kaplanmıştır. O dönemde sıcak ve yağışlı bir iklim ortamında gür ormanlar oluşmuş ve bunun sonucu gölde biriken organik maddeler linyit yataklarını meydana getirmiştir. Şekil 3’te Elbistan bölgesinde 3. jeolojik dönemden sonra oluşan göl yatağı ve Türkiye’nin en büyük linyit havzasının jeolojik yapısı görülmektedir.
 

Şekil 3. Elbistan ovasının temel jeolojik profili.
 
Elbistan yöresindeki Ofiyolit kuşağı, Miyosen sonrası oluşmuş güneydoğu Anadolu bindirme kırığı boyunca güneydeki kenar kıvrımları kuşağı üzerinde itilmiştir. Kenar kıvrımları kuşağında Paleozoik'ten Mesozoik sonlarına değin kıta sahanlığı ortamında sığ deniz karbonatları ve kumtaşları çökelmiştir. Mastrihtiyen'den Miyosen'e değin sığ deniz karbonatları ve kırıntılı tortulların çökelimi sürmüştür. Miyosen sırasında ise kuzeydeki Ofiyolit kuşağındaki kırılma devinimlerle ilişkili olarak Filiş türü Lice oluşumu gelişmiştir. Orta Miyosen'de başlayan ve sıkışmanın egemen olduğu basınçla Doğu Anadolu'daki yeni kırılma dönemi başlamıştır. Bunun sonucu olarak büyük açılı kuzey ya da güneye eğimli ve doğu-batı doğrultulu bindirme ve kıvrımlar oluşmuştur. Ayrıca KD-GB ve KB-GD doğrultulu sol ve sağ yönlü doğrultulu atımlı yer kırıkları (Faults) kuzey-güney doğrultulu açılma çatlakları ve bu çatlaklardan yaygın volkanitler ortaya çıkmıştır. Bölgede gözlenen andezitler, kırılma ve doldurmalar bu olaylar sonucu gelişmiştir. Nurhak, Berit ve Engizek dağları yer biçimi (Geomorphology) bu kırıklı bölge içinde gelişmiştir (Ercan, 1986).

Elbistan çevresinde, dünyanın en uzun çöküntü hendeği olan KOR çukurunun atım damarı ve sol yanal atılımlı ELBİSTAN AKTİF FAY HATTI bulunur. Elbistan, ikinci derece deprem kuşağında yer alır.

Elbistan Ovası’nda Allüviyal (Kuaterner tortullar) topraklar hâkimdir. Dağlık alanlarda ise toprak yoktur ya da çok sığdır. Toprak genellikle ağır bünyeli yapıda olup, orta derece alkali, kireç içeriği bakımından zengin, renk olarak kahverengi ile kahverenginin değişik tonları şeklindedir. Dağlık kesimlerde daha çok kıraç topraklar mevcuttur denilebilir. Topraklar genelde kum, kil, silis ve organik maddeler içermekte olup Ceyhan Nehri ve kolları çevresindeki arazilerde tarımsal açıdan oldukça verimlidir (Anon. 2005).


4- İKLİM
 
Elbistan’ın denizden yüksekliği 1137 m’dir. Elbistan’ın bazı kesimleri Akdeniz, bazı kesimleri ise, İç Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinin sınırları içinde kalır. İklim ve coğrafi konumu bakımından bölgenin Geçiş Zon’unda yer alan Elbistan, daha çok karasal iklim özelliklerini göstermektedir. Meteorolojik verilere göre yarı kurak iklim sınıfına girmektedir. Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlıdır. Diğer yandan uzun yıllar klimatolojik ölçülerden yararlanılarak mantarların çürütme potansiyeli hakkında bilgi veren iklim endeksi Elbistan’da 9 olarak tespit edilmiştir (Gündüz, 2007).  Sheffer (1971)’in geliştirdiği formüle göre 35 değerinin altında olan bölgeler, özellikle ağaç malzemede mantarların çürütme etkisinin düşük olduğunu göstermektedir. Elbistan’ın uzun yıllar (1965-2007) ortalama ekstrem meteorolojik değerleri Tablo 2 ve 3’de gösterilmiştir (Anon., 2008b)
 
a) Sıcaklık

Yıllık ortalama sıcaklık 10,5 oC’dir. Yıllık ortalama maksimum sıcaklık 17,9 oC, yıllık ortalama en düşük sıcaklık değeri 2,5 oC’dir. Bu güne kadar en yüksek sıcaklık; 26 Temmuz 2001 tarihinde 39,5oC, en az sıcaklık ise 26 Ocak 1968 tarihinde -28,8 olarak ölçülmüştür. Şekil 4’de 2007 yılı sıcaklık miktarı ile uzun yıllar ortalama sıcaklık miktarının aylara göre karşılaştırılması gösterilmektedir. Genel duruma göre 2007 yılının daha sıcak geçtiği görülmektedir.
 
Şekil 4. 2007 yılı ortalama sıcaklık miktarı ile uzun yıllar ortalama sıcaklık miktarının aylara göre karşılaştırılması
 
b) Basınç ve nem

Basınç ortalaması 886,2 milibar olup, basıncın en fazla olduğu ay Kasım (889,9 milibar) ayıdır, en düşük olduğu ay ise Temmuz (883,2 milibar) ayıdır. Yıllık bağıl nem ortalaması % 65’dir. Nem oranının en fazla olduğu ay Aralık, en düşük olduğu ay ise Temmuz ve Ağustos aylarıdır. Şekil 5’de 2007 yılı ortalama nem miktarı ile uzun yıllar ortalama nem miktarının aylara göre karşılaştırılması gösterilmektedir.
 
 
Şekil 5. 2007 yılı ortalama nem miktarı ile uzun yıllar ortalama nem miktarının aylara göre karşılaştırılması
 
c) Yağış

Yağışlar en çok ilkbaharda mart ve nisan, sonbaharda ekim, kasım aylarında görülür. Uzun yıllar yıllık toplam ortalama yağış miktarı 386 mm’dir. 2007 yılında ortalama yıllık toplam yağış miktarı 347,3 mm olarak gerçekleşmiştir. Şekil 6’da 2007 yılı yağış miktarı ile uzun yıllar yağış miktarının karşılaştırılması gösterilmiştir. Buna göre 2007 yılının daha kurak geçtiği söylenebilir. Yağışlı gün sayısı 64’tür. En yüksek kar örtüsü Şubat ayında 98 cm olarak ölçülmüştür.

  
Şekil 6. 2007 yılı yağış miktarı ile uzun yıllar yağış miktarının aylara göre karşılaştırılması
 
c) Rüzgâr

Meteorolojik gözlemlere göre yılın hâkim rüzgârı Kuzeyden poyraz, Güneybatıdan lodos şeklindedir. Ocak-Mayıs ayları arasında Kuzey-Kuzeybatı, Haziran-Aralık ayları arasında Batı-Kuzeybatı doğrultusunda etkili olduğu görülmektedir.

Max rüzgâr ve günü Ocak ayında Güney-Güneybatıdan 27,9 gün, Şubat ayında Güneyden 24,8 gün, Nisan ayında Güneybatıdan 27,6 gün, Kasım ayında Güney-Güneybatıdan 23,9 gün, Aralık ayında Güney-Güneybatıdan 28,9 gün süreyle esmektedir. Şiddetli rüzgârlara pek rastlanmaz. Genel olarak yıllık ortalama rüzgâr hızı 1,9 m/s’dir.

Tablo 2. Uzun yıllar aylara göre ortalama iklim verileri

 

OCAK

ŞUBAT

MART

NİSAN

MAYIS

HAZİRAN

TEMMUZ

AĞUSTOS

EYLÜL

EKİM

KASIM

ARALIK

Ort. Sıc. oC

-2,2

-1,0

4,9

10,4

15,2

19,6

22,7

22,1

16,9

10,8

5,5

1,2

Max Sıc. oC

3,2

4,4

10,7

17,3

22,3

27,5

31,6

31,8

27,6

20,3

12,8

5,5

Min sıc. oC

-7,0

-5,9

-0,3

2,6

6,4

8,8

10,6

10,0

5,6

2,4

-0,3

-2,4

Yağış (mm)

48,9

43,5

61,2

42,8

41,0

13,5

4,1

2,3

9,1

31,6

43,8

44,2

Yağışlı gün

8

7

9

7

7

3

1

1

2

5

6

8

Ort. Rüzgar (m/s)

1,7

1,9

2,0

2,6

2,2

2,2

2,0

1,8

1,5

1,4

1,3

1,6

Basınç ort. (milb)

885,7

886,7

884,4

885,8

886,7

885,4

883,2

883,7

886,7

889,1

889,9

887,0

Nem ort. %

81

79

74

64

61

52

46

47

53

68

76

82

Donlu gün

23

23

15

7

1

.

.

.

1

8

15

20

Dolulu gün

.

.

1

1

1

1

1

.

.

.

.

.

Karlı gün

12

13

4

1

.

.

.

.

.

1

1

5

Kırağılı gün

4

2

3

1

1

.

.

.

1

3

8

7

Fırtınalı gün

2

2

2

2

2

1

1

1

1

1

1

2

Açık günler

4

3

3

4

4

10

24

24

18

11

6

2

Bulutlu gün

14

15

18

21

25

20

7

7

11

18

17

16

Kapalı gün

13

11

9

4

2

1

.

.

1

2

7

13

Kaynak: Elbistan Meteoroloji İstasyonu

 
Tablo 3. Elbistan’ın ortalama ekstrem meteorolojik göstergeleri
 

Ortalama sıcaklık (oC)

10,5

Ortalama max sıcaklık (oC)

17,9

Ortalama en düşük sıcaklık (oC)

2,5

Ortalama basınç (milibar)

886,2

Max. Sıcaklık günü (oC) (26 Temmuz 2001)

39.5

Min Sıcaklık günü (oC) (26 Ocak 1968)

-28,8

Ortalama nisbi nem (%)

65

En düşük nisbi nem (%) (Ağustos)

47

En yüksek nisbi nem (%) (Aralık)

82

Ortalama toplam yağış miktarı (mm)

386

Maximum yağış günü (mm) (9 Mayıs 1992)

46,1

Ortalama rüzgar (m/sec)

1,9

Maximum rüzgar hızı (m/sec) (16 Mayıs 1978)

25,3

Ortalama donlu gün sayısı

113

Dolulu gün sayısı

5

Çiğli gün sayısı

14

İlk kar yağışı (cm) (29 Ekim 2003)

3

Ortalama Karla örtülü gün sayısı

37

En yüksek kar örtüsü kalınlığı (cm) (Şubat)

98

Ortalama yağışlı gün sayısı

64

Kırağılı gün sayısı

30

Fırtınalı gün sayısı

18

Açık günler

113

Bulutlu günler

189

Kapalı gün sayısı

63

Ortalama güneşlenme yüzdesi (%)

55

 

5- BİTKİ ÖRTÜSÜ
 
Akdeniz ikliminin hâkim olduğu Kahramanmaraş ve çevresinden özellikle orman varlığı bakımından önemli farklılıklar taşımaktadır. Orman bitki örtüsü Göksun-Çardak kasabasından sonra Elbistan sınırları içinde tamamen kesilmektedir.
Yıllık yağış ortalaması 386 mm olan Elbistan, yarı kurak iklim tipine girmektedir. FAO verilerinde 300–600 mm yıllık yağışa sahip olan yerler, yarı kurak olarak kabul edilmektedir. Yıllık ortalama nispi nem miktarı son 40 yılın verilerine göre ortalama % 65 olup bağıl nem düşük değerdedir. Yarı kurak bölgelerde; bitkiler ve ağaçlar yavaş büyüme eğilimindedir. Dolayısı ile yarı kurak iklim özelliklerine dayanıklı ağaç türlerinden Ardıç (Juniperus sp. L.), Meşe (Quercus sp. L.), Karaçam (Pinus nigra Arnold), Göknar (Abies cilicica) ve Sedir (Cedrus libani A. Rich.) türleri Elbistan’da (Engizek, Koç, Berit ve Nurhak dağlarında) varlığını sürdürmektedir. Diğer alanlarda Step ve Tundra görünümlü bodur çalılıklar ve otsu bitkiler hâkimdir. Su ve dere kenarlarında kavak ve söğüt ağaçları bulunmaktadır. Her şeye rağmen Elbistan, 245 hektarlık orman alanına sahiptir. 254.653 hektarlık Elbistan yüzölçümünün sadece % 0.1’i (binde biri) anlamına gelmektedir. Göksun Orman İşletme Müdürlüğü’ne bağlı Elbistan Orman İşletme Şefliği’ne Nurhak ve Ekinözü ilçeleri de bağlı olup toplam 43.371 ha’lık ormanlık alana hizmet götürmektedir (Anon., 2008c). Şekil 7’de bölgenin ormanlık alanı gösterilmiştir.
Ayrıca Orman Bölge Müdürlüğü’nden edinilen bilgiye göre Elbistan Orman İşletme Şefliği’ne bağlı olarak İğde kasabasında 550 ha’lık alan, Güplüce ve Taşburun köylerinde 170 ha’lık alan, Büyükyapalak göleti çevresinde yeşil kuşak ağaçlandırılması yapılmak üzere 94 ha’lık alan, Esence göleti çevresinde 167 ha’lık alan ve Nurhak Değirmendere mevkiinde 67.5 ha’lık alan ağaçlandırılmaya uygun ve elverişli olduğu tespit edilmiş olup proje çalışmalarına başlanmıştır (Anon., 2008d).
 
 
 
Elbistan ve çevresindeki ormanlar(Anon, 2008c).
 
Günümüzde Doğu Anadolu’daki ormanlar, genellikle şiddetli ve uzun kışlara, az yağışa uyum sağlamış soğuğa dayanıklı, seyrek ve kuru ormanlar halindedir. Bu yüzden Doğu Anadolu’da ormanlık saha üst sınırı 2.800 metreye kadar ulaşmaktadır.

 Elbistan’da zengin linyit yataklarının bulunması, binlerce yıl önce ormanlarla kaplı olduğunu kanıtlamaktadır. Şimdilerde gözle görülür ormanlık alanların neden bulunmadığı akla gelen ilk sorudur.

Elbistan’ın bitki örtüsü binlerce yıldan beri kesilerek veya açılarak yok edildiği açıktır. Orman bitki örtüsünün, özellikle Elbistan’ın ekolojik ve jeolojik yapısı nedeniyle ormanın kendini yenileyebilme özelliğini de güçleştirmiştir. Tahrip olan doğal bitki örtüsü eski halini kolayca alamamaktadır.

Elbistan’ın dağları kalker ve mermer ana kayalardan oluşmaktadır. Kalkerin sertliğine bağlı olarak toprak verimi de değişmektedir. Ayrıca mermer sert olduğundan, güç ayrıştığı ve bu nedenle sığ ve fakir topraklar verdiği de söylenebilir. Aynı zamanda taşlılık ve kayalılık arttıkça toprak materyali azalacağından toprakların su ve bitki besin maddelerini tutma gücü azalır.

Ülkemizin birçok yerinde olduğu gibi geçmişten beri Elbistan’da da ormanın tahribatı bir gerçektir. Eskiden beri hayvancılığın hâkim olduğu Elbistan’da, kışın hayvanlara yedirilmek üzere yazın meşe dallarının kesilerek kurutulduğu bilinmektedir. Ayrıca, Ceyhan Nehri’nin ve dolayısı ile tarıma uygun arazilerin olması Elbistan’da nüfus potansiyelini sürekli artırmıştır. Yakacak odun ve ev yapımı gibi gerekli kereste ihtiyaçlarının temini, orman alanlarının tüketilmesinde etken olmuştur. Söz konusu tahribatın uzun vadede gerçekleşmiş ve doğal bitki örtüsünün yok olmasına neden olmuştur.

Diğer yandan son dönemlerde Termik Santralinden çıkan küller nedeniyle mevcut bitki florasında yapılan kimyasal incelemede söğüt, kavak, iğde ve akasya gibi ağaç türlerinde demir yüzdesi fazla bulunmakta (Anon., 2006b) olduğundan hava kirliliği etkisi altında olduğunu da söylemek gerekir.

Tüm bunlara rağmen, özellikle son çeyrek asırda, kim bilir belki de yörede terör yüzünden hayvancılığın azalmasının da etkisiyle, tüm ovadaki Berit, Nurhak, Binboğa dağlarından inanılmaz ölçüde ardıç ve sair ağaçların fışkırdığı, bunların boyu metreleri aşarak yeniden ormana dönmeye başladığı gözlenmektedir.

Çoğunluğunun ağaçların oluşturduğu bir ekosistem olan orman, toprağın özelliğine ve iklime bağlı olarak yeşeren fideler zamanla tabii ormanı meydana getirirler. İnsan eli ve emeği ile düzenli ve planlı olarak yetiştirilen ağaçlar topluluğu yani kültür ve plantasyon ormanları kurulabileceği gibi aynı zamanda peyzaj ve rekreasyon amaçlı ağaçlar pek tabi Elbistan’da yetiştirilebilir.
 
 
6- ARAZİ KULLANIMI
 
2007 yılı verilerine göre Elbistan arazi dağılımı Tablo 4 ve Şekil 8’de, tarımsal yapı itibariyle dağılımları Tablo 5’te gösterilmiştir.
 
Tablo 4. Elbistan’ın Arazi kullanımı ve dağılımı (Hektar)
 

Arazi varlığı

254.653

% 100

Toplam tarım arazisi

117.570

% 46

Mera

102.929

% 41

Çayır alanı miktarı

3.500

% 2

Tarım dışı arazi

18.653

% 7

Meskûn alan

8.500

% 3

Boş orman alanı

3.500

% 1

Kaynak: Elbistan Tarım İlçe Müdürlüğü
 

 
Şekil 7. Elbistan’ın Arazi dağılımı

 
Tablo 5. Tarımsal yapı itibariyle dağılımı (Hektar)
 

Toplam tarım arazisi

117.570

% 100

Tarla arazisi

128.376

% 94

Meyvelik ve Bağ arazisi

7.136

% 5

Sebzelik arazi

1.521

% 1

 
 
 
7- NÜFUS YAPISI
 
Elbistan’ın 1990 yılında yapılan Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre; merkez nüfus 54.741, köylerin nüfusu 58.670, toplam 113.411’dir. 2000 yılında yapılan Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre ise merkez nüfusu 71.500, köylerin nüfusu 56.767, toplam nüfus 128.267 olarak belirlenmiştir.
T.C. Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi’nde (ADNKS) 2007 yılı kayıtlarına göre Elbistan’ın toplam nüfusu 129.379’dur. Şehir merkezi ile köy nüfusu erkek ve kadın bazında dağılımı Tablo 6’da gösterilmiştir.
 
Tablo 6. Elbistan’ın nüfus dağılımı (Anon, 2008e).

Şehir Merkezi

Köyler

 

Yıl

Erkek

Kadın

Toplam

Erkek

Kadın

Toplam

Genel Toplam

-

-

54.741

-

-

58.670

113.411

1990

-

-

71.500

-

-

56.767

128.267

2000

41.363

40.875

82.238

24.069

23.072

47.141

129.379

2007

 
 
2007 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemi sonuçlarına göre; şehir merkezinde 2000 yılına göre % 13,4’lük bir artış, köylerde ise % 18,5’lik bir azalma olmuştur. Toplamda artış 2000 yılına göre % 0,86 (binde 8,6) olarak tespit edilmiştir. Tablo 5’e göre nüfusun % 63,56’ı şehir merkezinde, % 36,44’ü köylerde yaşamaktadır. Elbistan nüfusunun yaklaşık % 40’ı kırsal kesimde yaşamakta olduğu söylenebilir. Son verilere göre nüfus yoğunluğu açısından 1 km² ye düşen insan sayısı 56 kişidir. Nüfus yerleşim planına göre nüfus dağılımı Tablo 7’de gösterilmektedir.
 

Tablo 7. Elbistan İlçesi Nüfus Yerleşim Planı

 

Toplam

Nüfusu

Yerleşim

Sayısı

%

Merkez

82.238

1

64

    Belediyeler

25.246

9

19

Köyler

21.895

69

17

Toplam

129.379

79

100

 
 

8- TARIM VE HAYVANCILIK
 
Elbistan Ovası, geniş tarımsal arazi bakımından ve iklim ve ekolojik koşulları nedeniyle tarıma elverişli bir konumdadır. Elbistan ovası il tarım ve kırsal kalkınma master planında agro ekolojik bölgelendirmeye göre “II. alt bölge” de yer almaktadır. Agro ekolojik bölge; iklim, arazi formu, toprak yapısı ve/veya arazi örtüsüne göre belirlenmektedir (Anon. 2006a).

Yöre nüfusunun çoğunluğu tarımla uğraşmakta olup geçim kaynağı tarım hayvancılık ve ticarettir.

Tarımsal üretimin artırılabilmesi, birim alanda sağlanan verimin artırılmasına toprak ve su kaynaklarının geliştirilmesine bağlıdır. Ceyhan ve kolları Elbistan toprakların sulanmasında büyük öneme sahiptir. Özellikle İncecik, Sarsap ve Büyükyapalak göletleri sulama alanlarının artırılmasında önemli katkılar sağlamaktadır.

Elbistan’ın arazi varlığı 254.653 hektardır. Toplam tarım arazisi 117.570 hektar olup bunun 33.010 hektarı sulu, 84.560 hektarı kuru tarıma uygundur. Genel olarak Elbistan’da arazi kullanımı açısından ele alındığında tarım hâkimdir. Tarım arazisi kullanım miktarı bakımından başta 59.971 ha alanla buğday gelmektedir. Bunu 7.749 ha ayçiçeği, 6.608 ha mürdümük, 5.950 ha arpa, 5.500 ha nohut ve 2.245 ha alanda ekimi yapılan şeker pancarı takip etmektedir. Alınan ürün bazında ise en fazla buğday (131.936 ton), şeker pancarı (101.025 ton), mısır (25.025 ton), arpa (19.040 ton), ayçiçeği (11787 ton), yonca (5.803 ton), nohut (3.850 ton), patates (3.000 ton)  fasulye (900 ton) gibi bir çok ürünler yetiştirilmektedir (Anon. 2008f).

Elbistan ovasında 7.136 ha alanda çeşitli meyve ürünleri de yetiştirilmektedir. Meyve üretimi arasında başta kayısı (115.400 ton) gelmektedir. Son 10 yıl içerisinde kuru kayısı üretimine yönelik çok sayıda kayısı bahçesi tesis edilmiş olup kayısı ağacı varlığı bir milyona yaklaşmaktadır (FAO, 2008). Ayrıca üzüm (4.000 ton), elma (6.300 ton), ceviz (120 ton), armut (375 ton), kiraz (150 ton) vişne (120 ton) ve şeftali (120 ton) üretimi yapılmaktadır.

1.521 ha alanda çeşitli sebzelerden biber (1.850 ton), lahana (3.900 ton), domates (21.000 ton), soğan (1.000 ton), sarımsak (400 ton) fasulye (72 ton), ıspanak (200 ton), karpuz (6.000 ton) gibi ürünler yetiştirilmektedir.

Elbistan Hayvan yetiştiriciliği açısından önemli bir konuma sahiptir. Hayvancılığın hâkim olduğu Elbistan’da mera alanları da önem kazanmaktadır. Birçok köyün 4.342 sayılı Mera Kanunu gereğince mera tespit çalışmaları tamamlanmıştır. Mera alanı 1.029.298 dekardır. Ancak Mera alanlarının ıslah edilmesi ile hayvan yetiştiriciliği daha da artırılabilir.

Elbistan ilçe Tarım Müdürlüğünün verilerine göre 26.700 adet büyükbaş hayvan, 71.500 adet küçükbaş hayvan mevcut olduğu belirtilmektedir (Anon., 2008f).

Evcihöyük, Yapraklı, Kışla, Balıkçıl köyleri ve Söğütlü kasabasında kurulan 4 kooperatifte 3.400 adet büyükbaş hayvan yetiştiriciliği teşvik kapsamında faaliyet göstermektedir. Bölgede yapılan kültür balıkçılığı sayesinde 4 çiftlikte yılda yaklaşık 80 ton balık üretimi yapılmaktadır. Akarsu ürünleri varlığı bakımından yalnız Söğütlü ve Ceyhan Nehrinden yılda 20.400 kg balık avlandığı belirtilmektedir.  2007 yılına ait hayvansal üretim miktarları Tablo 8’de gösterilmiştir.
 
 
Tablo 8. Elbistan’ın hayvansal üretim miktarı

Ürün

Üretim

Bal (kg)

139.440

Bal mumu(kg)

7.300

Et(kg)

3.898.863

Süt (B.Baş) (kg)

28.110.000

Süt (K. Baş) (kg)

1.200.000

Deri (adet)

22.145

Yapağı

95.000

Kaynak: Elbistan İlçe Tarım Müdürlüğü



Prof. Dr. Cengiz GÜLER
Düzce Üniversitesi

 

Kaynaklar:
 
1)   Alp, A., Büyükçapar, H.M., Eren, A., Menzelet baraj gölü balıkçılığı ve ekonomik olarak avlanan balık türleri, KSÜ, Fen ve Müh. Dergisi, 6 (2)2003.
2) Anon. (2005) Executıve Summary Of The Envıronmental Impactassessment Report For  Rehabılıtatıon Of Afsjn-Elbistan A Thermal   Power Plant, www-wds.worldbank.org,   (09 December 2005)
3)     Anon. (2006a) Kahramanmaraş Tarım Master Planı, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı, Kahramanmaraş İl Tarım Müdürlüğü, 203 sayfa.
4)     Anon. (2006b) Kahramanmaraş İl Çevre ve Orman Müdürlüğü, Çevre Durum Raporu, 263 sayfa.
5)     Anon. (2008a) Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, (www.dsi.gov.tr/skatablo/Tablo1.htm)
6)     Anon. (2008b) Elbistan Meteoroloji İstasyonu Kayıtları.
7)     Anon. (2008c) Orman ve Çevre Bakanlığı, OGM, Goksun Orman İşletme Müdürlüğü. (www.ogm.gov.tr)
8)   Anon. (2008d) Kahramanmaraş Çevre ve Orman Bölge Müdürlüğü, Elbistan Ağaçlandırma Projesi, (www.kahramanmarascevreorman.gov.tr)
9)     Anon. (2008e) T.C. Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi,  (ADNKS), (www.tuik.gov.tr).
10)   Anon. (2008f) Elbistan İlçe Tarım Müdürlüğü 2007 yılı raporu.
11)   FAO (2008) FAO Production Web Page, (www.fao.org).
12)   Ercan, A. Jeofizik yöntemle kurşun - çinko (Pb-Zn) yatağının üretim alanının genişletilmesi: Afşin – Elbistan, Bulletin of the Geological of Turkey, V. 29,105–118, February 1986.
13)   Gündüz, G. 2007.  Ahşap Korumada Rutubet İzoterm Eğrileri Haritası: Türkiye Örneği, ZKU Bartın Orm. Fak., Dergisi, Cilt 9, sayı: 11, 26-33, Bartın.
14)   Sheffer, T.C., 1971. A Climate lndex for Estimating Potential for Decay in Wood Structures Above Ground, Forest Products Journal, Vol.21:10
15)   Uçan K., 2001. Kahramanmaraş İli Su Kaynaklarının Tarımsal Açıdan Değerlendirilmesi, III. Ulusal Hidroloji Kongresi, 27-29 Haziran 200, 645-648, İzmir.
16)   Ulun, A. Uzun G., 2001. Orta Ceyhan Havzasındaki Alan Kullanımlarının Baraj Gölleri Ve Tarım Alanları Üzerindeki Etkilerinin Araştırılması, Türkiye 2. Ekolojik Tarım Sepm. Bildiriler Kitabı, s: 384–396.
 
 
 
REKLAM
ÜYE GİRİŞİ
Hava Durumu
Anlık
Yarın
13° 5°
Ziyaret Bilgileri
Aktif Ziyaretçi1
Bugün Toplam5
Toplam Ziyaret83244